مریم گلی Salvia officinalis

مریم گلی   Salvia officinalis

امیر معصومی کارشناس زراعت و اصلاح نباتات

عضو سازمان نظام مهندسی و منابع طبیعی

مقدمه :

فراتر از یک هزار سال پیش از مریم گلی به عنوان گیاهی دارویی استفاده می شده است . از دیر باز نام این گیاه با طول عمر همراه بوده است و به عنوان عاملی برای بازگرداندن

حافظه در اشخاص ، حسن شهرت داشته است . نام « سالویا » از کلمه لاتین « سالوار» به معنی شفادهنده مشتق داشته است. نام در بسیاری از فارماکوپه ها از برگ های مریم گلی به عنوان دارو یاد شده است .مردم در گذشته از این گیاه به عنوان ماده ای مدر، عامل انعقاد خون و نیز داروی ضد تعرق استفاده می کرده اند . همه ساله زمین های زراعی وسیعی در شبه جزیره بالکان ، روسیه ، آمریکا ، ایتالیا و همچنین کشورهای اروپایی مرکزی برای کشت مریم گلی اختصتص می یابد .

گیاه شناسی

مریم گلی گیاهی است چند ساله از خانواده نعناعیان مه منشا آن نواحی شمالی مدیترانه و شمال آفریقا گزارش شده است . این گیاه در کوه های آهکی مونته نگرو و هرزگوین در یوگسلاوی سابق گسترش فراوانی دارد. در ایران بیشتر در آذربایجان به ویژه تبریز یافت می شود. ریشه مریم گلی کم و بیش ضخیم است و به طور مستقیم در خاک فرو می رود. ریشه آن انشعاب های فراوانی دارد. این گیاه ساقه مستقیم و ارتفاع آن بین 50 تا 80 سانتی متر است . ساقه های جوان به رنگ سبز تیره و پوشیده از کرک های انبوه و خاکستری رنگ هستند . باگذشت عمر گیاه، ساقه چوبی و رنگ آن قهوه ای می شود . برگ های بلند و نیزه ای شکل هستند. برگ های پایینی دارای دمبرگ بلندی هستند. در حالی که برگ های قسمت فوقانی ساقه دمبرگ کوتاهی دارند . سطح فوقانی و تحتانی برگ ها پوشیده از کرک ها ظریفی است. گل ها به رنگ بنفش متمایل به آبی، صورتی یا گیاهی سفید و به صورت مجتمع در قسمت فوقانی ساقه ها، روی چرخه های مخصوصی مشاهده می شوند. روی هر چرخه 5 تا8 گل وجود  دارد. میوه کپسول و به رنگ قهوه ای روشن یا قهوه ای تیره است. طول میوه 2 تا 3  میلی متر و عرض آن 2 میلی متر است. وزن هزار دانه 6/7 تا8/7 گرم است .مریم گلی 5 تا 7 سال عمر می کند. همچنین این گیاه تا چهار سال بازدهی اقتصادی دارد. بذور 3 الی 4 سال از قوه رویشی مناسبی برخوردار است.

نیازهای اکولوژیکی

مریم گلی گیاهی است مدیترانه ای که در طول رویش به گرما و هوای خشک نیاز دارد. در درجه حرارت 12 تا 15 درجه سانتی گراد شروع به رویش می کند. رشد گیاه در سال اول کند است و گلدهی تا اوایل تابستان همچنان ادامه دارد. تشکیل میوه از اواخر مرداد شروع می شود. گیاهان جوانی که از بذر رویش یافته ند ، نیاز زیادی به آب دارند. این گیاه در فصل زمستان ، در دمای پایین تر از15ـ درجه سانتی گراد دچار سرمازدگی و در 5 تا6 روز  

خشک می شوند. مریم گلی برای رویش به خاک خاصی ندارد و در هر نوع خاکی به خوبی رشد می کند. هوای گرم و خاک های با بافت متوسط که دارای مقادیر مناسبی ترکیبات کلسیم باشند برای کشت این گیاه و در افزایش مواد موثره آن تاثیر به سزایی دارند.

برگرداندن خاک بین ردیف ها به منظور تهویه، نقش عمده ای در افزایش عملکرد دارد. PH خاک برای کشت مریم گلی بین 9/4 تا 2/8 مناسب است .

مواد و عناصر غذایی مورد نیاز

افزودن 20 تا 30 تن در هکتار کودهای حیوانی به طور کامل پوسیده در فصل پاییز هنگام آماده ساختن خاک نتایج مطلوبی به همراه دارد. چنانچه از کود حیوانی استفاده نشود در فصل پاییز، قبل از کاشت گیاه افزودن 60 تا 80 کیلو گرم در هکتار اکسید فسفر و 40 تا 60 کیلو گرم در هکتار اکسید پتاس به خاک نتایج خوبی در افزایش عملکرد و مواد موثر به همراه خواهد داشت. در اوایل بهار قبل از کشت نیز 60 تا 80 کیلو گرم در هکتار ازت به زمین می افزایند.

کاشت

مریم گلی را می توان به وسیله بذر یا از راه رویشی تکثیر کرد. کشت به وسیله بذر به دو روش مستقیم و غیر مستقیم انجام می گیرد.

کشت مستقیم

بذور را در زمان مناسب به صورت ردیفی در زمین اصلی کشت می کنند. مقدار بذر مورد نیاز برای هر هکتار زمین 15 تا 20 کیلوگرم است. زمان مناسب برای کشت مستقیم بذر در زمین اصلی اواخر پاییز است. بذور در ردیف هایی به فاصله 60 تا 70 سانتی متر کشت می شوند. عمق بذر مریم گلی در زمان کاشت باید 3 تا 4 سانتی متر باشد.

کشت غیر مستقیم

در این روش بذور را در خزانه هوای آزاد که بستر آن بر کشت میرم گلی آماده شده است، کشت می کنند. برای هر هکتار زمین به 250 تا 300 متر مربع خزانه و 5/1 تا 2 کیلو گرم بذر با کیفیت مطلوب نیاز است . زمانی که ارتفاع آن ها به 15 تا 20 سانتی متر رسید، به زمین اصلی منتقل می کنیم . زمان مناسب برای کشت در خزانه آزاد بهار است.

تکثیر رویشی:

تکثیر رویشی از راه تقسیم بوته صورت می گیرد. در این بوته هایی را که 3 تا 4 سال از عمر آن ها می گذرد از زمین خارج می کنند. هر یک از بوته ها را به 3 تا 4 قطعه تقسیم و سپس آن ها را در زمین اصلی کشت می نمایند. بهترین زمان برای تکثیر رویشی مریم گلی فصل پاییز است.

مراقبت و نگهداری

بهار سال دوم برای تسریع در رویش و افزایش عملکرد ، ساقه گیاهان از فاصله 8 تا 10 سانتی متری زمین بریده می شوند. پس از آن، گیاه به سرعت رشد می کند و شاخه های جدید با برگ های انبوه که سرشار از اسانس اندبه وجود می آیند. در طول رویش مریم گلی ، وجین علف های هرز لازم است و تأثیر فراوانی در رشد و افزایش مواد موثره گیاه دارد. علاوه بر برداشت مکانیکی علف های هرز، مبارزه شیمیایی با آن ها نیز ضرورت دارد.از بیماری های قارچی مریم گلی می توان از قارچ کله برگی و سفیدک سطحی نام برد. استعمال قارچ کش های مناسب و استفاده از روش ها به زراعی مناسب نقش عمده ای در کنترل بیماری های قارچی دارد.

برداشت

چنانچه تکثیر به وسیله بذر انجام گیرد و بذر به صورت مستقیم در فصل پاییز کاشته شده باشند یا نشاء ها در فصل پاییز به زمین اصلی منتقل شده باشند، می توان یک سال بعد محصول را برداشت کرد. تحقیقات انجام شده در ایران نشان می دهد که در سال می توان سه بار محصول را برداشت کرد. اولین برداشت قبل از گل دهی و اوایل خرداد انجام
 می گیرد. باید توجه کرد که در هنگام برداشت به ترتیب در تابستان و پاییز انجام
می گیرد. باید توجه کرد که در هنگام برداشت ، ساقه های چوبی که همراه با دیگر قسمت های گیاه است به طور آشکاری بر کیفیت مواد دارویی گیاه تأثیر می گذارد.

پس از برداشت در سایه و یا در خشک کن های الکتریکی خشک می شود. در سال دوم و سوم عملکرد برگ تازه 5/2 تا 3 تن در هکتار و عملکرد پیکر رویشی تازه 5 تا 8 تن در هکتار است.

بهترین زمان برداشت مریم گلی ظهر است چون دارای بیشترین اسانس می باشد.

مقدار اسانس حاصل از پیکر رویشی مریم گلی 8 تا 10 کیلو گرم در هکتار است.

 

 

ترکیبات شیمیایی

اندام های گیاهی هوا به ویژه برگ ها، دارای اسانس هستند. مقدار اسانس در شرایط اقلیمی مختلف متفاوت و بین 1 تا 5/2 درصد است. از ترکیبات اسانس آن تویون، سینئول، کامفور، بورنئول و پنین را می توان نام برد. گیاه همچنین شامل مواد تلخ ، مواد تاننی، فلاونویید و مواد گلیکوزیدی و رزینی است.

خواص دارویی

این گیاه را علیه ناراحتی های معده و روده ای به کار برده و همچنین علیه اسهال، نفخ و تعرق شبانه بیش از حد نیز موثرند. این گیاه ترشح غدد شیری را کاهش می دهد و همچنین اسانس آن آرامبخش است. در مصارف خارجی برگ های آن را در غرغره های ضد ورم حفره دهان ، آنژین ها، دندان درد ها به کار می برند. امروزه اسانس مریم گلی یکی از مهم ترین طعم دهنده های غذایی محسوب می شود. به علاوه از اسانس آن به عنوان نگهدارنده و آنتی اکسیدان نیز در صنایع غذایی استفاده می شود.

 منابع :   

1ـ امید بیگی ، رضا . 1376 رهیافت های تولید و فرآوری گیاهان دارویی . انتشارات طراحان نشر ، جلد دوم

2 ـ ولاگ، ژان ترجمه زمان ، ساعد. گیاهان دارویی 1379 انتشارات ققنوس.

3 ـ حاجی آخوندی، عباس. بلیغ. ناصر1381 راهنمای کاربردی گیاهان دارویی انتشارات علمی دانشگاه آزاد.

4ـ احمدی لطیفه، تحقیقات گیاهان دارویی و معطر(4) 1378 وزارت جهاد سازندگی معاونت آموزش و تحقیقات. موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع.

5 ـ زرگری، علی. گیاهان دارویی، 1368 انتشارات دانشگاه تهران.

6 ـ صمصام شریعت. هادی پرورش و تکثیر گیاهان دارویی 1374 انتشارات مانی.

 7 ـ   cnr.it ـhttp://bellauel.bo

 8 ـ www.alrfoto.com     

 

گل همیشه بهار(Calendula officinalis L.)

                        گل همیشه بهار(Calendula  officinalis L.)

امیر معصومی ـ کارشناس زراعت و اصلاح نباتات

عضو سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی

مقدمه :

همیشه بهار تا مدتها به عنوان گیاهی زینتی کشت می شد تا این که خواص دارویی آن شناخته شد و به عنوان گیاه دارویی مورد استفاده قرارگرفت . کشت این گیاه در اروپا از قرن هفتم آغاز شد . در برخی از فارماکوپه ها به عنوان دارو معرفی شده اند و برای مداوای بیماری های معده و روده ای استفاده می شوند . مواد رنگی استخراج شده از گل همیشه بهار در رنگ کردن موادغذایی و همچنین در رنگ کردن بعضی از انواع چربی ها استفاده می شود . گل همیشه بهار 500 سال پیش پراکندگی وسیعی در ایتالیا داشته است .

این گیاه در کشورهای آلمان ، استرالیا، چک اسلواکی ، اطریش ، سوییس ، مجارستان و به تازگی در مصر و سوریه به عنوان گیاهی دارویی کشت می شود .

ویژگی های گیاه شناسی

گل همیشه بهار (Calendula  officinalis L.) گیاهی زیبا و علفی و یک ساله است از خانواده مرکبان که منشاء آن مدیترانه و غرب آسیا و اروپای مرکزی گزارش شده است . در این گیاه ریشه مخروطی شکل است و به طور مستقیم در عمق خاک فرو می رود . ارتفاع ساقه بین 40 تا 70 سانتی متر است . از قسمت تحتانی ساقه ، شاخه های فراوان و کوتاهی منشعب می شوند .

برگ ها بلند ، باریک ، کم و بیش کرکدار و بدون دندانه هستند و به صورت متناوب روی شاخه قرار گرفته اند . رنگ آنها سبز روشن است . گل ها درشت و قطر آنها بین 4 تا 7 سانتی متر است . گلچه های زبانه ای روی محورهای دایره ای متحدالمرکز که تعداد آن ها 4 تا 8 یا بیشتر است ، قرار می گیرند . رنگ گل ها زرد یا نارنجی است که به تناسب گرما و رطوبت محیط زندگی ، به طور منظم صبح ها در فاصله ساعت 9 تا 10 شکفته و سپس در بعد از ظهر بین ساعات 4 تا 5 جمع می شود . میوه فندقی و قهوه ای رنگ و سطح آن ناصاف است . وزن هزار دانه 8 تا 12 گرم است .

نیازهای اکولوژیکی

از آن جایی که منشأ این گیاه نواحی گرم مدیترانه ای است ، در طول رویش به گرما و همچنین تابش نور نیاز دارد . همیشه بهار به خوبی قادر است خشکی را تحمل نماید . بذور در دمای 8 تا 10 درجه سانتی گراد پس از 4 تا 5 روز جوانه می زنند . بذور تا 5 الی 6 سال از قوه رویشی مناسبی برخوردارند .

همیشه بهار درجه حرارت های پایین را به خوبی تحمل می کند . حتی برای مدت محدودی قادر به تحمل درجه حرارت های زیر صفر است .  اگر چه این گیاه در خاک های فقیر (از نظر مواد غذایی) نیز گل های زیبایی تولید می کند ، ولی در این شرایط حداقل مقدار ماده موثره را خواهند داشت . بافت خاک هایی که در آن همیشه بهار کشت
می شود باید طوری باشد که عمل تهویه به سهولت انجام گیرد . سطح زمین باید به طور کامل صاف باشد زیرا پستی و بلندی سبب آب ایستایی شده که برای رویش گیاه خطرناک است. رطوبت زیاد برای همیشه بهار مضر است و خطر گسترش بیماری های قارچی را افزایش می دهد . ph خاک برای همیشه بهار بین 5/4 تا 2/8 مناسب است .

مواد و عناصر غذایی مورد نیاز گیاه    

ازت زیاد برای همیشه بهار مناسب نیست زیرا سبب تحریک رشد رویشی و کاهش رشد زایشی آن و در نتیجه کاهش تعداد گل ها می شود . افزودن 60 تا 80کیلو گرم در هکتار اکسید فسفر و 80 تا 100 کیلو گرم در هکتار اکسید پتاس به خاک در فصل پاییز به هنگام آماده ساختن زمین برای گیاهان مفید است . در فصل بهار و پس از رویش  گیاهان (بین ماه های خرداد ـ تیر ) 40 تا60 کیلو گرم در هکتار ازت به زمین می افزایند . زمین هایی که  همیشه بهار در آن ها کشت می شود ، نباید مواد آلی فراوان داشته باشند . از این رو اضافه کردن کود های حیوانی به خاک باید با دقت انجام گیرد .

آماده سازی خاک

در فصل پاییز زمین را شخم عمیق زده ، پس از افزودن کودهای شیمیایی مورد نیاز ، آن ها را با دیسک به عمق 15 تا 20 سانتی متری زمین فرو می کنند و اواخر زمستان زمین را تسطیح می کنند . عمق تسطیح باید به خوبی صورت گیرد به طوری که زمین بدون هرگونه پستی و بلندی گردد  تا سبب آب ایسایی نشود .

 

کاشت

اواخر زمستان زمان مناسبی برای کاشت همیشه بهار است. بذور در ردیف هایی به فاصله 40 تا 50 سانتی متر کشت می شوند. عمق بذر همیشه بهار در موقع کشت باید 2 تا 3 سانتی متر باشد . برای هر هکتار زمین به 6 تا 8 کیلو گرم بذر با کیفیت مناسب نیاز است.

جهت تسریع و هماهنگی در رویش بذر، آبیاری زمین پس از کاشت ضرورت دارد.

مراقبت و نگهداری

پس از رویش، زمانی که گیاهان 3 تا 5 برگی شدند، چنانچه در طول ردیف ها تراکم زیادی داشته باشند آنها را طوری باید تنک کرد که فاصله دو بوته از هم به 5 تا  8 سانتی متر برسد. چون دوره رویشی همیشه بهار طولانی است، باید علفهای هرز را در طول رویش گیاهان 1 تا 2 بار وجین کرد. برای مبارزه با علفهای هرز می توان از علف کش های مناسب مانند مالوران و دوآل استفاده کرد.

ممکن است گیاهان از اوایل تابستان به وسیله برخی عوامل بیماری زای قارچی مانند سفیدک آلوده شوند. برای مبارزه می توان از قارچ کش های سولفوره استفاده کرد.

برخی آفات نیز در طول رویش همیشه بهار خسارت زیادی به بار می آورند. از آفات مهم این گیاه می توان از شب پره برگخوار و جالیز و صیفی نام برد. رعایت فاصله کشت، وجین علفهای هرز و مبارزه شیمیایی با لارو های سن اول نقش عمده ای در مبارزه با آن دارد. برداشت گیاهان به سرعت رشد می کنند و گل ها بیشتر از اواخر بهار باز شده و قابل برداشت می شوند. پس از چیدن گل ها ، همواره گل های جدیدی به وجود می آید به طوری که برداشت گل ها را می توان تا قبل از بروز سرما همچنان ادام داد.

برای اینکه گلبرگها رنگ خود را از دست ندهند و از کیفیت مطلوبی برخوردار باشند، گل ها را باید به سرعت خشک کرد .

گل ها اگر کم باشند آنها را در سایه و اگر مقدار آن زیاد باشد در خشک کن های الکتریکی در دمای 30 تا 40 درجه سانتی گراد خشک می کنند .

مقدار محصول گل خشک شده به همراه کاسبرگ 1 تا 2 تن در هکتار و بدون کاسبرگ 350 تا 400 کیلوگرم در هکتار خواهد بود .

ترکیبات شیمیایی

مواد موثره این گیاه در گل ها ساخته و ذخیره می شود . مهمترین آنها فلاونوییدهای محلول در آب ، کارتونویید ها ، اسانس ، مواد موسیلاژی و ویتامین "E" و همچنین دارای ماده ای به نام کالاندولین است . تحقیقات اخیر نشان می دهد که بذور همیشه بهار دارای روغن است.

خواص دارویی

امروزه این گیاه به عنوان گیاهی تزئینی و دارویی کشت می کنند . نوع پرتقالی رنگ آن از نظر دارویی برتری دارد چرا که دارای مقدار زیادی  مواد موثره است .

گل همیشه بهار دارای خاصیت معرق با اثر قوی ، تصفیه کننده خون ، التیام دهنده ، نیرو دهنده، ضد تشنج و دفع قی استفاده به عمل می آورند.

از دیگر خواص آن رفع التهاب و زخم معده و دستگاه گوارش، درمان اختلالات کبدی و زردی  در پایین آوردن کلسترول خون برای رفع جوش های صورت ، کورک و پینه مورد استفاده قرار می گیرد . همچنین صنعت تولید لوازم آرایشی در خیلی از موارد از این گیاه برای نرم کردن پوست ، حمام ها ومصارف موضعی استفاده می کند .

منابع :   

1ـ امید بیگی ، رضا . 1376 رهیافت های تولید و فرآوری گیاهان دارویی . انتشارات طراحان نشر ، جلد دوم ، صفحه 300 تا 305

2ـ ولاگ ، ژان . ترجمه زمان ، ساعد . گیاهان دارویی ، 1379 ، انتشارات ققنوس.

3ـ زرگری ، علی . گیاهان دارویی ، 1368 ،انتشارات دانشگاه تهران .

4ـ صمصام شریعت، هادی . پرورش و تکثیر گیاهان دارویی ، 1374 ، انتشارات مانی.

5 ـ  cnr.it ـhttp://bellauel.bo

6- www.alrfoto.com